Nhận biết tâm lý khi giao dịch

Bạn có bao giờ thắc mắc tại sao cùng sử dụng một hệ thống giao dịch, nhưng người này lại kiếm được tiền trong khi người khác liên tục thua lỗ? Sự khác biệt trên thị trường thường không nằm ở công cụ hay chỉ báo, mà nằm ở cách mỗi người kiểm soát tâm trí khi đối mặt với rủi ro.

Thành công trong giao dịch đòi hỏi bạn phải hiểu rõ bản thân. Bài này đi qua cách suy nghĩ và cảm xúc chen vào từng quyết định đặt lệnh, và những việc giúp bạn giữ đầu óc tỉnh táo khi giao dịch.

Tâm lý giao dịch là gì

Hầu hết mọi người đều trải qua những lối suy nghĩ và cảm xúc giống nhau khi đặt lệnh. Việc quan sát sự khác biệt trong cách tư duy giữa một trader thất bại và một trader thành công sẽ mang lại nhiều bài học quan trọng.

Sẽ không đúng sự thật nếu mình nói thành công trên thị trường phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống hay chiến lược. Kết quả giao dịch phụ thuộc chủ yếu vào suy nghĩ của bạn, cách bạn tư duy và phản ứng với những biến động của thị trường.

Nhiều nơi cố gắng bán các chỉ báo hoặc hệ thống giao dịch tự động bằng robot. Họ sẽ không nói cho bạn biết sự thật này, bởi vì họ muốn bạn tin rằng bạn có thể kiếm tiền chỉ bằng cách mua sản phẩm của họ. Sự thật là một chiến lược giao dịch rõ ràng rất quan trọng, nhưng nó chỉ là một phần nhỏ của bức tranh tổng thể.

Phần lớn hơn chính là việc quản lý giao dịch và quản lý cảm xúc đúng đắn. Nếu không làm tốt hai việc này, bạn sẽ không bao giờ giữ được tiền trên thị trường trong dài hạn, cho dù chiến lược có tốt đến đâu.

Vì sao nhiều người mất tiền

Bạn có thể đã nghe nói hầu hết những người bước chân vào giao dịch cuối cùng đều mất tiền. Có một số nguyên nhân, nhưng lý do cốt lõi nhất là hầu hết mọi người đều mang một tư duy sai lệch về giao dịch.

Nhiều người vào thị trường với kỳ vọng phi thực tế. Họ nghĩ mình có thể nghỉ việc công ty chỉ sau một tháng giao dịch, hoặc mơ mộng biến tài khoản 1.000 USD thành 100.000 USD chỉ trong vài tháng.

Khi bạn bắt đầu giao dịch với áp lực bắt buộc phải kiếm tiền để trang trải cuộc sống, bạn đang tự đẩy mình vào trạng thái giao dịch theo cảm xúc. Những kỳ vọng phi thực tế này nuôi dưỡng một tư duy phá hoại tài khoản, vì bạn luôn cảm thấy áp lực từ nhu cầu phải có lợi nhuận ngay lập tức.

Khi bạn nhấp chuột đặt lệnh dưới áp lực kiếm tiền thay vì dựa trên các tín hiệu khách quan của biểu đồ, bạn đang hành động dựa trên cảm xúc. Trên thị trường tài chính, giao dịch theo cảm xúc chính là con đường nhanh nhất dẫn đến cháy tài khoản.

Những cảm xúc cần để ý

Để hiểu rõ hơn về cách cảm xúc chi phối quyết định, mình cùng đi qua những lỗi giao dịch theo cảm xúc phổ biến nhất mà các trader thường mắc phải.

Thứ nhất là sự tham lam. Có một câu nói nổi tiếng trên thị trường: "Con bò kiếm được tiền, con gấu cũng kiếm được tiền, và con lợn thì bị đem đi giết mổ". Ý nghĩa là nếu bạn trở thành một kẻ tham lam trên thị trường, bạn gần như chắc chắn sẽ mất tiền. Trader thể hiện sự tham lam khi họ không chịu chốt lời vì ảo tưởng giá sẽ đi theo hướng có lợi mãi mãi. Một hành động tham lam phổ biến khác là nhồi thêm lệnh chỉ vì thấy giá đang đi đúng hướng một chút. Bạn chỉ nên thêm lệnh nếu điều đó dựa trên logic hành động giá rõ ràng. Việc mạo hiểm quá nhiều tiền vào một giao dịch ngay từ đầu rõ ràng là sự tham lam mù quáng.

Thứ hai là nỗi sợ hãi. Trader thường rơi vào trạng thái sợ hãi khi họ là người mới và chưa nắm vững một chiến lược giao dịch nào. Nỗi sợ cũng xuất hiện sau khi bạn hứng chịu một chuỗi thua lỗ liên tiếp, hoặc khi bạn vừa mất một số tiền lớn hơn mức giới hạn chịu đựng của bản thân. Sợ hãi là một cảm xúc tiêu cực vì nó làm bạn chần chừ và bỏ lỡ các cơ hội tốt. Để chinh phục nỗi sợ, chủ yếu bạn phải đảm bảo không bao giờ mạo hiểm số tiền lớn hơn mức mà bạn cảm thấy thoải mái khi mất đi.

Thứ ba là tâm lý trả thù. Cảm giác muốn trả thù thị trường thường bùng lên mạnh mẽ khi bạn vừa thua một lệnh mà trước đó bạn đinh ninh là chắc chắn thắng. Điều quan trọng bạn cần nhớ là không bao giờ có gì gọi là chắc chắn trong giao dịch. Khi bạn mạo hiểm quá nhiều tiền và bị thua, tâm lý chung là muốn nhảy ngay vào lại thị trường để gỡ gạc. Hành động này thường chỉ dẫn đến việc bạn thua thêm lần nữa, thậm chí thua nặng hơn, vì lúc này bạn hoàn toàn bị cảm xúc tức giận điều khiển.

Thứ tư là sự hưng phấn. Cảm thấy vui vẻ là điều tốt, nhưng sự hưng phấn thái quá lại đang phá hoại rất nhiều tài khoản sau khi trader có được một vài lệnh thắng. Bạn rất dễ trở nên quá tự tin sau một chuỗi thắng liên tiếp. Cảm giác chiến thắng thôi thúc bạn nhảy ngay vào thị trường để tìm kiếm lệnh tiếp theo. Rất nhiều người rơi vào tình trạng suy sụp và mất tiền ngay sau khi họ vừa có một chuỗi thắng ấn tượng, chỉ vì họ đã quên mất rủi ro luôn chực chờ.

Lưu ý: Giao dịch là một trò chơi của xác suất trong dài hạn. Ngay cả khi hệ thống của bạn thắng 70% số lệnh, bạn vẫn có gần một nửa khả năng gặp 4 lệnh thua liên tiếp trong 100 lệnh. Bạn không bao giờ biết trước được lệnh tiếp theo sẽ thắng hay thua.

Việc nhận diện và gọi tên được những trạng thái này là bước đầu tiên để bạn kiểm soát các cảm xúc và bảo vệ số vốn của mình.

Giá phản ánh tâm lý đám đông

Thị trường tự do được tạo ra bởi con người. Cụ thể hơn, thị trường hình thành từ những đánh giá của con người về giá trị của một loại tài sản. Về cơ bản, thị trường chính là nơi phản ánh tập hợp những cảm xúc của đám đông, và hành động giá trên biểu đồ chính là bức tranh chân thực nhất được vẽ nên bởi những cảm xúc này.

Giống hệt như tâm trạng của con người, thị trường luôn biến đổi rất nhanh. Nó có thể chuyển từ trạng thái tĩnh lặng sang dao động dữ dội chỉ trong nháy mắt. Khi hiểu được bản chất này, bạn sẽ thấy việc kỳ vọng một phần mềm máy tính có thể phân tích và giao dịch tốt hơn bộ óc con người là một suy nghĩ thiếu thực tế. Máy tính không có cảm xúc, nên việc dùng nó để dự đoán kết quả của một tập hợp thuần túy cảm xúc con người là điều không hợp lý.

Tuy nhiên, các phần mềm giao dịch tự động lại có một lợi thế so với con người, chủ yếu ở tâm lý: chúng hoàn toàn vô cảm. Một phần mềm chỉ hoạt động đúng theo cách nó được lập trình. Nếu nó vừa thua một lệnh, nó sẽ không bao giờ tức giận hay thất vọng để rồi nhồi thêm một lệnh trả thù. Nó sẽ kiên nhẫn chờ đợi cho đến khi điểm vào lệnh tiếp theo xuất hiện đúng với bộ quy tắc đã cài đặt.

Bạn có thể học được bài học quản lý cảm xúc rất lớn từ những cỗ máy này. Đó là không bao giờ phản ứng với thị trường dựa trên kết quả của giao dịch vừa diễn ra. Bạn chỉ nên hành động dựa trên những gì biểu đồ đang thể hiện ở hiện tại và đánh giá xem lợi thế giao dịch của mình có đang xuất hiện hay không.

Dù máy móc có tính kỷ luật cao, nhưng trên phương diện phân tích và chọn điểm vào lệnh, trí óc con người lại vượt trội hơn hẳn. Biểu đồ giá thường lặp lại các mô hình, nhưng bên trong đó chứa đựng vô vàn yếu tố phức tạp về bối cảnh. Một phần mềm có thể nhận diện ra một cây nến Pin Bar, nhưng nó không thể linh hoạt đánh giá xem cây nến đó xuất hiện trong bối cảnh thị trường có phù hợp để vào lệnh hay không.

Khả năng giao dịch linh hoạt theo bối cảnh thị trường là kỹ năng độc quyền của con người. Bạn không chỉ tìm kiếm một tín hiệu đơn lẻ, mà bạn tìm kiếm tín hiệu đó trong một điều kiện thị trường thích hợp. Cách kết hợp tốt là bạn dùng khả năng đọc hiểu tâm lý của con người, đồng thời áp dụng kỷ luật sắt đá không cảm xúc của một cỗ máy.

Giữ tư duy giao dịch tốt

Một tư duy giao dịch hiệu quả không tự nhiên mà có, nó là kết quả của việc kiên trì thực hiện những hành động đúng đắn mỗi ngày. Điều này đòi hỏi sự nỗ lực nghiêm túc, nhưng hoàn toàn nằm trong tầm tay nếu bạn chấp nhận những thực tế của thị trường.

Trước tiên, bạn phải nắm vững chiến lược giao dịch của mình từ trong ra ngoài. Bạn cần rèn luyện để trở thành một tay lính bắn tỉa trên thị trường thay vì một kẻ cầm súng máy xả đạn bừa bãi. Hãy hiểu rõ từng chi tiết trong hệ thống của bạn trước khi mạo hiểm những đồng tiền mồ hôi nước mắt.

Tiếp theo, bạn phải luôn quản lý rủi ro trên mọi giao dịch. Nếu bạn không kiểm soát chặt chẽ rủi ro ở từng lệnh đánh, bạn đang mở cửa cho cảm xúc xâm chiếm tâm trí. Một khi bạn đã trượt chân trên con dốc cảm xúc, việc dừng lại là rất khó khăn. Hãy luôn chuẩn bị tâm lý rằng bạn có thể mất tiền ở bất kỳ lệnh nào, điều này giúp bạn không bị sốc khi thực tế thua lỗ xảy ra.

Bên cạnh đó, tuyệt đối không giao dịch quá mức. Hầu hết các trader mới đều mắc bệnh giao dịch quá nhiều. Bạn chỉ được phép đặt lệnh khi tín hiệu của chiến lược xuất hiện rõ ràng. Nếu bạn bắt đầu vào lệnh chỉ vì cảm thấy thích hoặc hình như giá sắp tăng, bạn đã tự đưa mình lên chuyến tàu lượn của cảm xúc.

Cuối cùng, bạn cần trở thành một trader có tổ chức. Chất keo kết dính tất cả những yếu tố trên lại với nhau chính là tính kỷ luật. Bạn phải có một kế hoạch giao dịch rõ ràng, ghi chép nhật ký đầy đủ và tuân thủ chúng một cách nhất quán. Hãy coi giao dịch như một công việc kinh doanh nghiêm túc thay vì một chuyến đi đến sòng bạc. Khi bạn giữ được sự bình tĩnh và tính toán trước mọi kịch bản, bạn sẽ vượt qua các giai đoạn tâm lý.

Tóm tắt

• Tâm lý và quản lý cảm xúc quyết định phần lớn kết quả giao dịch, quan trọng hơn cả chiến lược hay công cụ.
• Kỳ vọng phi thực tế tạo ra áp lực kiếm tiền, đẩy trader vào trạng thái giao dịch theo cảm xúc và dẫn đến thua lỗ.
• Tham lam, sợ hãi, trả thù và hưng phấn là bốn trạng thái dễ phá tài khoản nhất; hành động giá trên biểu đồ phản ánh chính tâm lý đám đông đó.
• Trí óc con người vượt trội hơn máy móc ở khả năng đọc hiểu bối cảnh, nhưng cần học hỏi tính kỷ luật vô cảm của phần mềm.
• Quản lý rủi ro trên từng lệnh và tuân thủ kế hoạch giúp duy trì tư duy giao dịch như một công việc kinh doanh nghiêm túc.