Đi qua 4 giai đoạn tâm lý của trader

Nhiều người mới vào thị trường hay thắc mắc tâm lý quan trọng tới đâu trong giao dịch. Một số cho rằng tâm lý không có tác dụng gì cả, chỉ cần theo dõi tín hiệu kỹ thuật từ những người đi trước là đủ. Tuy nhiên, một luồng ý kiến khác lại khẳng định tâm lý chiếm phần lớn kết quả giao dịch. Dù con số chính xác là bao nhiêu, thực tế cho thấy tâm lý hoàn toàn có thể tạo ra sự đột phá hoặc phá hủy sự nghiệp giao dịch của bạn.

Dù bạn có quyết tâm tuân thủ một hệ thống tốt đến đâu, cảm xúc vẫn luôn rình rập để phá vỡ các quy tắc đó. Lòng tham, sự nôn nóng, quá tự tin hay thiếu kiên nhẫn đều dẫn đến những quyết định sai lầm, ngay cả với những người tài năng nhất. Rất ít người sinh ra đã có khả năng miễn nhiễm với cảm xúc. Phần lớn trader đều phải đi qua một quá trình rèn luyện dài với những cột mốc phát triển rõ rệt.

Chưa nhận thức được vai trò của tâm lý

Ở giai đoạn đầu tiên, bạn hoàn toàn không nhận thức được tâm lý giao dịch quan trọng như thế nào. Bạn dồn toàn bộ sức lực và thời gian vào phân tích kỹ thuật. Bạn mải mê tìm kiếm các công cụ, học cách đọc biểu đồ và tin rằng chỉ cần phân tích đúng hướng đi của giá là sẽ kiếm được tiền. Lúc này, khái niệm kiểm soát cảm xúc hoàn toàn không có trong từ điển giao dịch của bạn.

Bắt đầu nhận ra tầm quan trọng của tâm lý

Đây là lúc bạn bắt đầu nhận ra mình đang thiếu một mảnh ghép rất quan trọng. Bạn có thể đã rất thành thạo trong việc đọc biểu đồ, phân tích cấu trúc thị trường, nhưng tài khoản vẫn không tăng trưởng đều đặn. Bạn bắt đầu tìm đọc sách báo, tham gia các diễn đàn và nhận ra rằng chính cảm xúc đang cản trở khả năng giao dịch của mình. Sự thật là, không phải lúc nào bạn cũng kiểm soát được những cảm xúc này một cách có ý thức.

Trong cuộc sống hàng ngày, hành vi của bạn bị ràng buộc bởi các quy tắc xã hội. Bạn có thể tức giận khi ai đó chen ngang hàng, hoặc bực mình vì mắc kẹt sau một người lái xe quá chậm. Nhưng điều gì ngăn bạn không vung tay đánh họ? Điều gì cản bạn bước vào quán cà phê và lấy chiếc bánh ngon lành từ đĩa của người lạ? Chính sự tự chủ, kỷ luật bản thân và các chuẩn mực xã hội đã kiểm soát hành động của bạn.

Lưu ý: Thị trường tài chính lại hoàn toàn khác. Sẽ ra sao nếu mọi sự kiểm soát xã hội bị dỡ bỏ? Bản chất của thị trường là sự tự do tuyệt đối. Không có bất kỳ rào cản luân lý hay đạo đức nào ngăn cản bạn tự gây thiệt hại cho tài khoản của mình. Không ai đứng bên cạnh để bảo bạn phải dừng lại khi đang gồng lỗ.

Khi không có sự kiểm soát từ bên ngoài, bạn buộc phải có một sự tự chủ mạnh mẽ hơn rất nhiều để tuân thủ kế hoạch. Những quy tắc đó phải do bạn tự tìm ra, tự xây dựng và tự mình thực hiện. Khó có nghề nào khác đòi hỏi sự cống hiến và nỗ lực cá nhân nhiều đến vậy. Đó là lý do vì sao phần lớn người tham gia thị trường đều thất bại. Để tồn tại, bạn cần học cách kiểm soát 4 cảm xúc phá tài khoản trước khi nghĩ đến việc kiếm tiền.

Ở ngoài đời, bạn có thể dùng sự tức giận hay buồn bã để khiến người khác nhượng bộ. Nhưng thị trường thì tàn nhẫn và bất biến. Nó không quan tâm đến cảm xúc của bạn. Sự khác biệt giữa lợi nhuận và thua lỗ lúc này chỉ nằm ở việc bạn có đủ quyết tâm tuân thủ bộ quy tắc do chính mình đặt ra hay không.

Nhìn rõ vấn đề và giải thoát khỏi cảm xúc

Bước sang giai đoạn này, bạn không còn làm nô lệ cho cảm xúc mà đã hoàn toàn kiểm soát được hành động của mình. Bạn ngừng việc nhảy ra nhảy vào thị trường liên tục và không còn can thiệp vi mô vào các lệnh đang chạy. Vai trò của tâm lý dường như không còn quan trọng nữa, không phải vì bạn không biết về nó, mà vì bạn không còn phải lo lắng về nó.

Bạn chỉ cần đặt dừng lỗ và chốt lời hợp lý, sau đó đứng lên đi làm việc khác. Bạn chấp nhận để thị trường tự quyết định phần còn lại. Khi bạn chuyển từ demo sang tiền thật, áp lực thường rất lớn, nhưng ở giai đoạn này, bạn đã học được cách phản ứng bình tĩnh trước mọi kết quả. Bạn không quá hưng phấn khi chốt lời, cũng không tuyệt vọng khi dính dừng lỗ. Thực tế, cường độ cảm xúc càng thấp thì xác suất thành công của bạn càng cao.

Lúc này, bạn có thể nhìn thấy sự hoảng loạn hay hưng phấn của đám đông trên biểu đồ mà không bị cuốn theo. Bạn trở thành một người quan sát tách biệt. Sự nhìn rõ này chính là một sự giải thoát. Bạn không phản ứng mù quáng mà tự do lựa chọn cách hành động. Bạn kiên nhẫn chờ đợi tín hiệu tốt và sẵn sàng đứng ngoài nếu chỉ thấy các cơ hội có xác suất thắng thấp.

Quá trình chuyển đổi tâm lý không diễn ra trong một sớm một chiều. Nó giống như việc bạn ghép từng mảnh nhỏ của một bức tranh. Bạn bắt đầu hiểu được logic của thị trường, nhận ra cách đám đông hành xử và cách biểu đồ phản ánh cảm xúc con người. Bạn hiểu rằng mình không bắt buộc phải tham gia vào mọi nhịp đập của thị trường.

Mỗi lần bạn nhấp chuột là một bài học. Thị trường là người thầy vĩ đại nhất và nó không bao giờ bỏ lỡ cơ hội để trừng phạt các sai lầm. Nếu bạn chịu khó ghi chép và rút kinh nghiệm, kỷ luật của bạn sẽ được rèn giũa. Bạn sẽ điềm tĩnh hơn khi giao dịch, và cả kiên nhẫn, bớt bốc đồng hơn trong cuộc sống thường ngày.

Tất nhiên, sẽ có những lúc thói quen xấu quay lại. Khi bạn thắng liên tiếp, sự tự mãn và quá tự tin xuất hiện. Bạn có thể bắt đầu phá vỡ quy tắc và vào lệnh kém chất lượng. Bạn nhận ra sự chệch hướng càng sớm thì càng sớm quay lại đúng đường, và mỗi lần như vậy bạn sẽ nhận ra nhanh hơn. Theo thời gian, phản ứng kỷ luật của bạn sẽ dần trở thành bản năng.

Giai đoạn cuối cùng trong quá trình phát triển

Đây là đích đến cuối cùng, nơi bạn đạt đến sự thành thạo về cả phương pháp, quản lý vốn và tâm lý. Sẽ mất nhiều năm rèn luyện để bạn thực sự bước chân vào được giai đoạn này.

Ở những giai đoạn trước, cảm xúc luôn xúi giục bạn đưa ra quyết định sai lầm. Dù bạn cố gắng kiềm chế, chúng vẫn luôn tồn tại sâu bên trong. Nhưng khi đạt đến giai đoạn này, bạn không những tách biệt được cảm xúc mà còn dùng chính nó làm lợi thế cho mình.

Ví dụ: Khi thị trường bị bán tháo mạnh, bạn cảm thấy sự hoảng loạn dâng lên trong lòng. Bạn hiểu rằng đó chính xác là những gì đám đông ngoài kia đang cảm thấy. Hoặc khi giá tăng dựng đứng, bạn cảm thấy một sự cám dỗ mãnh liệt muốn mua đuổi. Đã bao giờ bạn ngồi nhìn giá tăng liên tục cho đến khi không chịu nổi nữa và vào lệnh mua, để rồi lập tức trở thành người đu đỉnh chưa? Đó chính là cảm xúc chung của đám đông.

Thay vì trở thành nô lệ của cảm xúc, bạn dùng chính những phản ứng tâm lý tự nhiên của mình như một tấm gương phản chiếu đám đông. Khi nhận ra được cảm xúc đó, bạn cũng biết đám đông đang hành xử thế nào. Cùng với khả năng tự kiểm soát đã được rèn luyện, cách này giúp bạn đứng đúng phía của thị trường, nơi thường không phải chỗ của số đông.

Hai điều cần lưu ý khi áp dụng

Dù việc thấu hiểu tâm lý mang lại một lợi thế rất lớn, mình có hai điều cần đặc biệt lưu ý với bạn.

Thứ nhất, đừng cố gắng áp dụng cách giao dịch này quá sớm. Bạn cần rèn luyện sự kiên định và tính kỷ luật đủ lâu. Việc dùng cảm xúc làm chỉ báo đòi hỏi bạn phải có nhiều kinh nghiệm và khả năng tự chủ rất vững chắc.

Thứ hai, khi bạn giao dịch đủ lâu, bản tính của bạn sẽ thay đổi. Sẽ đến một lúc, cảm xúc tự nhiên của bạn không còn giống với cảm xúc của đám đông nữa. Khi điều đó xảy ra, việc cố gắng đối chiếu cảm xúc của bản thân để đánh giá đám đông sẽ phản tác dụng. Lúc này, nếu bạn cố làm ngược lại cảm giác của chính mình, bạn lại vô tình hành động giống hệt đám đông ngoài kia và đánh mất lợi thế.

Tóm tắt

• Tập trung hoàn toàn vào kỹ thuật và chưa nhận thức được vai trò của tâm lý.
• Nhận ra cảm xúc đang cản trở giao dịch, nhưng vẫn chật vật vì thị trường không có ràng buộc từ bên ngoài.
• Thoát khỏi sự chi phối của cảm xúc, giao dịch tuân thủ nguyên tắc và chấp nhận kết quả một cách bình tĩnh.
• Thấu hiểu bản thân, dùng chính cảm xúc tự nhiên để đọc vị hành vi của đám đông và tìm kiếm lợi thế.
• Cần kiên nhẫn xây dựng tính kỷ luật vững chắc trước khi cố gắng áp dụng các kỹ năng đọc vị tâm lý nâng cao.