Có nên chơi chứng khoán phái sinh? Checklist đánh giá rủi ro

Nếu thiếu một điều trong số đó, bạn nên đứng ngoài thay vì nghe theo những lời mời chào hấp dẫn mà không lường được các rủi ro.

Chứng khoán phái sinh là gì và có đặc điểm gì

Định nghĩa theo ubcknn

Theo văn bản ngày 03/10/2014 của ubcknn tại ssc.gov.vn, chứng khoán phái sinh là loại chứng khoán được hình thành dựa trên một loại tài sản cơ sở. Yếu tố cốt lõi là giá trị phụ thuộc vào giá của tài sản cơ sở đó.

Tài sản cơ sở này có thể là hàng hóa, ngoại tệ, cổ phiếu, chỉ số cổ phiếu hoặc chứng khoán nợ. Đây là công cụ gắn liền với đòn bẩy tài chính, yêu cầu vốn đầu tư ban đầu rất nhỏ so với việc mua trực tiếp tài sản thật.

Phái sinh khác chứng khoán cơ sở ở điểm nào

Khác biệt lớn nhất là phái sinh không xác nhận quyền sở hữu đối với tài sản cơ sở. Công cụ này chỉ thể hiện sự cam kết, quyền hoặc nghĩa vụ phát sinh trong tương lai giữa hai bên tham gia ký kết hợp đồng.

Các sản phẩm phái sinh niêm yết là công cụ được giao dịch trực tiếp trên sở giao dịch chứng khoán. Điểm đặc trưng là những điều khoản hợp đồng mang tính chuẩn hóa cao, bảo đảm tính minh bạch cho hệ thống.

Ở Việt Nam đang có những sản phẩm phái sinh nào

Dựa trên tài sản cơ sở, thị trường phân loại chứng khoán phái sinh thành nhiều nhóm đa dạng. Đó có thể là hợp đồng dựa trên hàng hóa, ngoại tệ, cổ phiếu, chỉ số cổ phiếu hoặc chứng khoán nợ.

Một vài sản phẩm chứng khoán phái sinh được phát hành chính thức tại Việt Nam có thể kể đến như hợp đồng tương lai Chỉ số cổ phiếu (VN30, VN100) và Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ (dành cho Nhà đầu tư tổ chức).

Các sản phẩm niêm yết hiện nay đều có hợp đồng chuẩn hóa và được giao dịch tập trung trên sở. Việc giao dịch các hợp đồng này phải tuân theo danh mục sản phẩm do cơ quan quản lý và sở giao dịch cung cấp.

Hàng hóa phái sinh có giống chứng khoán phái sinh không

Cả hai hình thức này đều cùng bản chất phái sinh, nghĩa là giá trị phụ thuộc vào giá của một loại tài sản. Ở hàng hóa phái sinh, hàng hóa đơn thuần đóng vai trò là một tài sản cơ sở, tương tự như chứng khoán trong chứng khoán phái sinh.

Sự khác biệt chủ yếu nằm ở tài sản cơ sở, dẫn tới các yếu tố làm giá biến động cũng hoàn toàn khác nhau. Khung giờ giao dịch của hàng hóa phái sinh cũng tuân theo các phiên cụ thể của sở giao dịch, có thể có sự khác biệt với chứng khoán.

Thời gian giao dịch phái sinh trong ngày

Thời gian giao dịch chứng khoán phái sinh được chia thành các phiên cụ thể. Theo Hướng dẫn giao dịch chứng khoán phái sinh 01/06/2017, phiên sáng bắt đầu bằng khớp lệnh định kỳ mở cửa từ 8h45 đến 9h00, sau đó khớp lệnh liên tục đến 11h30. Phiên chiều tiếp tục khớp lệnh liên tục từ 13h00 đến 14h30.

Phí giao dịch phái sinh gồm những khoản nào

Theo Biểu phí giao dịch chứng khoán phái sinh của công ty chứng khoán TCBS (Chứng khoán Kỹ Thương), nhà đầu tư phải nộp nhiều khoản phí như phí công ty chứng khoán, phí trả cho sở giao dịch và phí bù trừ (trả cho VSDC).

Trong đó, phí bù trừ là 2.550 VND cho 1 hợp đồng khớp lệnh; nếu nhà đầu tư mở và đóng 1 vị thế trong cùng một ngày thì mức phí bù trừ chứng khoán phái sinh là 5.100 VND.

Vì các hợp đồng phái sinh mang tính chuẩn hóa cao và được giao dịch tập trung, mức phí cụ thể sẽ do sở chứng khoán và công ty môi giới quy định dựa trên số lượng hợp đồng giao dịch thực tế. Mỗi công ty môi giới có thể có mức biểu phí khác nhau.

Lợi ích khi giao dịch chứng khoán phái sinh

Lợi ích lớn nhất của công cụ này là đòn bẩy tài chính. Nhờ cơ chế đòn bẩy, người tham gia chỉ cần bỏ ra số vốn đầu tư ban đầu rất nhỏ so với việc giao dịch trực tiếp trên thị trường tài sản cơ sở.

Kiểm soát một vị thế lớn bằng vốn nhỏ giúp trader tối ưu hóa dòng tiền đầu tư. Bên cạnh đó, vì đây là sản phẩm niêm yết giao dịch trên sở chứng khoán, các hợp đồng có tính chuẩn hóa cao giúp minh bạch điều khoản.

Rủi ro khi chơi chứng khoán phái sinh

Dự báo sai bị đòn bẩy khuếch đại

Dù cần vốn ban đầu nhỏ nhờ đòn bẩy, công cụ này mang lại rủi ro không nhỏ. Việc dự báo chiều hướng và mức độ biến động giá tài sản cơ sở có thể sai trong thực tế, khiến đòn bẩy khuếch đại khoản lỗ cực kỳ nhanh chóng.

Sức ép yêu cầu ký quỹ

Văn bản ngày 28/10/2014 nhấn mạnh, rủi ro ký quỹ xảy ra khi giá trị tài khoản bị thiếu do thị trường giảm hoặc thay đổi quy định. Khi đó, trader buộc phải nộp ký quỹ bổ sung.

Nếu nhà đầu tư không đáp ứng kịp thời yêu cầu nộp thêm tiền, hợp đồng có thể bị đóng lại ngay lập tức. Điều này đồng nghĩa với việc khoản lỗ được ghi nhận thực tế trên tài khoản thay vì chỉ là tạm tính.

Rủi ro tín dụng

Rủi ro tín dụng là tình trạng thua lỗ phát sinh khi đối tác mất khả năng thanh toán. Cụ thể, bạn có thể gặp rủi ro do sự phá sản của các bên sau:

• Các công ty chứng khoán.
• Các nhà môi giới.
• Các đơn vị kinh doanh chứng khoán.

Mặc dù tỷ lệ xảy ra các tình huống này trên thực tế khá thấp, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn khỏi danh mục rủi ro.

Có nên dùng môi giới khi chơi phái sinh

Trên thực tế, bạn không thể tự giao dịch phái sinh với vị thế là một nhà đầu tư cá nhân. Do đó, việc dùng môi giới, hay nói cách khác là đăng ký tài khoản qua môi giới là bắt buộc để tham gia thị trường này.

Vì rủi ro tín dụng bao gồm cả khả năng nhà môi giới phá sản, ưu tiên hàng đầu là đánh giá độ tin cậy của bên môi giới. Điều này giúp bảo đảm sự an toàn cho tài khoản và dòng vốn ký quỹ.

Bạn có thể chọn nhà môi giới là các công ty chứng khoán lớn thay vì các đơn vị ít tên tuổi, hoặc các cá nhân "tự xưng" mà không rõ nguồn gốc.

Môi giới cực kỳ hữu ích khi cảnh báo tài khoản thiếu hụt và nhắc nhở nộp tiền bù đắp. Tuy nhiên, quyền quyết định đặt lệnh cũng như trách nhiệm gánh chịu khoản lỗ cuối cùng vẫn hoàn toàn thuộc về cá nhân người chơi.

Checklist: có nên chơi chứng khoán phái sinh không

Để quyết định có nên tham gia hay không, bạn hãy kiểm tra các tiêu chí sau:

• Hiểu tài sản cơ sở: Nắm vững nguyên lý và chấp nhận rủi ro dự báo sai lệch.
• Tiền ký quỹ: Có sẵn nguồn vốn dự phòng nộp bổ sung để tránh bị đóng hợp đồng.
• Ngưỡng rủi ro: Biết cách ước lượng mức lỗ tối đa chấp nhận được bằng VaR.

Điều kiện về hiểu biết

Bạn chỉ nên tham gia khi thấu hiểu nguyên lý vận hành của tài sản cơ sở và chấp nhận dự báo giá có thể sai lệch. Cơ chế đòn bẩy tài chính không dành cho người thiếu kiến thức và kinh nghiệm phân tích.

Điều kiện về vốn và ký quỹ

Người chơi bắt buộc phải có tiền dự phòng ký quỹ để nộp bổ sung khi tài khoản bị thiếu hụt. Tuyệt đối không dùng toàn bộ vốn để dồn vào một vị thế duy nhất nhằm tránh rủi ro hợp đồng bị đóng ép buộc.

Ước lượng mức lỗ với VaR

Trong hoạt động quản trị rủi ro, VaR (Value at Risk) là ngưỡng giới hạn mà xác suất để khoản lỗ xác định vượt qua chính bằng mức đã cho. Tham số này đo lường mức lỗ tối đa chấp nhận được.

Theo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (ubcknn), các mức VaR phổ biến dùng xác suất 1% và 5%, thường được áp dụng cho kỳ hạn 1 ngày hoặc 2 tuần. VaR ứng dụng chính trong quản lý rủi ro, kiểm soát tài chính, báo cáo và tính toán mức an toàn vốn.

Có nên theo nghề trader phái sinh để kiếm sống

Sức ép từ đòn bẩy tài chính khiến thu nhập từ nghề này dao động rất mạnh. Việc dự báo sai hướng có thể bào mòn vốn cực kỳ nhanh chóng, nên nghề này không bảo đảm thu nhập đều đặn mỗi tháng.

Việc kiếm sống bằng phái sinh chỉ khả thi khi bạn đã xây dựng quy tắc quản lý rủi ro bài bản. Đặc biệt, bạn phải luôn sở hữu dòng tiền dự phòng nộp ký quỹ bổ sung để không bị sàn đóng lệnh ngang chừng.

Câu hỏi thường gặp

Ngày đáo hạn hợp đồng phái sinh là khi nào và cần lưu ý gì?

Đối với hợp đồng tương lai VN30, ngày giao dịch cuối cùng là ngày Thứ Năm thứ ba trong tháng đáo hạn. Giá thanh toán cuối cùng được tính từ trung bình chỉ số 30 phút cuối phiên này. Với hợp đồng trái phiếu Chính phủ 5 năm, ngày giao dịch cuối cùng là ngày 15 của tháng đáo hạn. Bạn cần lưu ý các quy định thanh toán này để chủ động đóng hoặc chuyển vị thế.

Phí giao dịch phái sinh ở các công ty chứng khoán là bao nhiêu?

Khoản phí này được tính trên mỗi hợp đồng thực hiện và phụ thuộc vào biểu phí chi tiết do từng công ty chứng khoán công bố.

Giao dịch phái sinh mở cửa mấy giờ trong ngày?

Khung thời gian giao dịch được chia thành các phiên sáng, chiều cụ thể trong ngày theo quy chế hoạt động của sở giao dịch chứng khoán.

Chơi chứng khoán phái sinh có những rủi ro gì?

Người tham gia đối mặt với rủi ro dự báo sai bị khuếch đại bởi đòn bẩy, rủi ro bị đóng hợp đồng do thiếu ký quỹ bổ sung và rủi ro tín dụng từ phía nhà môi giới.